سال دلهره و اضطراب سراپاى وجودش را مىگيرد . تكليف انسان با خودش روشن است . از اين ناحيه اضطرابى دست نمىدهد ، زيرا اضطراب از شكّ و ترديد پديد مىآيد . انسان دربارهء آنچه مربوط به خودش است شكّ و ترديد ندارد . آنچه كه انسان را به اضطراب و نگرانى مىكشاند و آدمى تكليف خويش را دربارهء او روشن نمىبيند جهان است . آيا كار خوب فايده دارد ؟ آيا صداقت و امانت بيهوده است ؟ آيا با همهء تلاشها و انجام وظيفه‌ها پايان كار محروميّت است ؟ اينجاست كه دلهره و اضطراب در مهيب‌ترين شكلها رخ مىنمايد . ايمان مذهبى به حكم اينكه به انسان كه يك طرف معامله است ، نسبت به جهان كه طرف ديگر معامله است ، اعتماد و اطمينان مىبخشد ، دلهره و نگرانى نسبت به رفتار جهان را در برابر انسان زايل مىسازد و به جاى آن به او آرامش خاطر مىدهد . اين است كه مىگوييم يكى از آثار ايمان مذهبى آرامش خاطر است . يكى ديگر از آثار ايمان مذهبى از جنبهء انبساط بخشى ، برخوردارى بيشتر از يك سلسله لذّتهاست كه « لذّت معنوى » ناميده مىشود . انسان دو گونه لذّت دارد : يك نوع لذّتهايى است كه به يكى از حواسّ انسان تعلّق دارد كه در اثر برقرارى نوعى ارتباط ميان يك عضو از اعضا با يكى از موادّ خارجى حاصل مىشود ، مانند لذّتى كه چشم از راه ديدن و گوش از راه شنيدن و دهان از راه چشيدن و لامسه از راه تماس مىبرد ، نوع ديگر لذّتهايى است كه با عمق روح و وجدان آدمى مربوط است و به هيچ عضو خاص مربوط نيست و تحت تأثير برقرارى رابطه با يك مادّهء بيرونى حاصل نمىشود ، مانند لذّتى كه انسان از احسان و خدمت ، يا از محبوبيّت و احترام ، و يا از موفّقيت خود يا موفّقيت فرزند خود مىبرد كه نه به عضو خاص تعلّق دارد و نه تحت تأثير مستقيم يك عامل مادّى خارجى است . لذّات معنوى از لذّات مادّى ، هم قوىتر است و هم ديرپاتر . لذّت عبادت و پرستش خدا براى مردم عارف حق‌پرست از اين گونه لذّات است . عابدان عارف كه عبادتشان توأم با حضور و خضوع و استغراق است بالاترين لذّتها را از عبادت مىبرند . در زبان دين از « طعم ايمان » و « حلاوت ايمان » ياد شده است . ايمان حلاوتى دارد فوق همهء حلاوتها . لذّت معنوى آنگاه مضاعف مىشود كه كارهايى از قبيل كسب علم ، احسان ، خدمت ، موفّقيت و پيروزى ، از حسّ دينى ناشى گردد و براى خدا انجام